گرسنگی ذهنی به میل ناگهانی برای خوردن غذا بدون نیاز واقعی بدن به انرژی گفته میشود. متخصصان معتقدند این پدیده بیشتر به سازوکارهای مغزی و هورمونی مرتبط است تا ضعف اراده. شناخت عملکرد بدن، تغذیه متعادل و فعالیت بدنی منظم راهکارهای مؤثرتری نسبت به رژیمهای سختگیرانه هستند.
بسیاری از افراد، ناتوانی در کنترل مصرف غذا را به ضعف اراده نسبت میدهند؛ پیا ایندوکرینا روسر، متخصص غدد درونریز، متابولیسم و چاقی، این دیدگاه را سادهانگارانه میداند. به گفته او، تمایل به غذا خوردن بیش از آنکه ناشی از کمبود اراده باشد، ریشه در سازوکارهای پیچیده زیستی دارد که در قالب نوعی «برنامه بقای بیولوژیکی» عمل میکنند.
روسر توضیح میدهد که رفتارهای غذایی انسان تنها به تصمیمهای آگاهانه محدود نمیشود، بلکه حاصل تعامل میان فرآیندهای بیوشیمیایی بدن و تجربههای فردی در طول زندگی است. در همین چارچوب، او از مفهومی با عنوان «گرسنگی ذهنی» یاد میکند؛ حالتی که در آن فرد بدون نیاز واقعی بدن به انرژی، دچار میل ناگهانی به خوردن میشود. برای نمونه، تمایل به مصرف تنقلات هنگام کار یا گرایش به خوردن شیرینی پس از تجربه فشارهای عاطفی، از مصادیق این نوع گرسنگی به شمار میرود.
به گفته این متخصص، در چنین شرایطی مغز در وضعیت «پاداش» قرار میگیرد. برخی مواد غذایی از طریق ترشح دوپامین با احساس لذت پیوند میخورند و همین امر باعث میشود بدن حتی در حالت سیری نیز به تکرار این رفتار گرایش پیدا کند. در نتیجه، چرخهای از خوردن برای کسب لذت شکل میگیرد که الزاماً با نیاز فیزیولوژیک بدن همخوانی ندارد.
روسر همچنین بر نقش محیط تأکید میکند؛ محیطی که سرشار از محرکهای غذایی است. از تنقلات در دسترس گرفته تا تبلیغات گسترده و محتوای رسانههای اجتماعی، همگی میتوانند میل به خوردن را تشدید کنند و درک و توجه به نشانههای طبیعی سیری را دشوار سازند.
به باور او، راهکار مقابله با این وضعیت، پیروی از رژیمهای سختگیرانه یا اعمال محرومیتهای غذایی شدید نیست، بلکه درک دقیق نحوه عملکرد بدن است. محدودیتهای افراطی میتواند سطح هورمونهای گرسنگی را افزایش دهد، سوختوساز بدن را کاهش دهد و در نهایت به پدیدهای موسوم به «اثر یو-یو» منجر شود؛ وضعیتی که در آن کاهش وزن موقتی بوده و پس از مدتی، وزن از دسترفته بازمیگردد.
روسر در ادامه، بر اهمیت وعده صبحانه تأکید میکند و توصیه دارد این وعده سرشار از پروتئین و فیبر باشد. مصرف مواد غذایی همچون سبزیجات، تخممرغ، غلات کامل، میوه، ماهی یا گوشت کمچرب میتواند به تثبیت قند خون و ترشح هورمونهای سیری کمک کند و در نتیجه، تمایل به مصرف میانوعدههای غیرضروری را در ادامه روز کاهش دهد.
او همچنین فعالیت بدنی منظم را عاملی کلیدی میداند؛ نه صرفاً برای کاهش سریع وزن، بلکه برای تقویت توده عضلانی، بهبود حساسیت به انسولین و تنظیم اشتها در بلندمدت.
این متخصص غدد توصیه میکند بهجای مقابله با بدن، سازوکارهای آن را بشناسیم و مدیریت کنیم. کاهش مواجهه با محرکهای غذایی، محدود کردن مصرف محصولات فرآوریشده و توجه آگاهانه به نشانههای سیری، راهکارهایی پایدارتر و مؤثرتر از رژیمهای کوتاهمدت و سختگیرانه به شمار میروند.